Buscar

Unha necesaria reconstrución identitaria e institucional da idea de España

O sentimento de españolidade está actualmente lastrado pola súa asociación case exclusiva á dereita centrípeta, polo rexeitamento dos independentistas e pola falta de apoio da esquerda estatal.

Unha necesaria reconstrución identitaria e institucional da idea de España
Mapa de España.
Mapa de España.

Firma

Adrián Rosales Rodríguez

Adrián Rosales Rodríguez

El autor, ADRIÁN ROSALES RODRÍGUEZ, colabora en MUNDIARIO. Es licenciado en Ciencias Políticas y de la Administración, y trabaja como profesor de Geografía e Historia. @mundiario

Na actualidade, o problema territorial segue sendo materia pendente na política española. Ao forte sentimento territorialista en Euskadi, Catalunya e en habitantes doutros lugares de España hai que sumarlle no outro extremo o centralismo de VOX e de moitos votantes de PP ou Cs. Así mesmo, a exaltación da idea de España provén só e practicamente da dereita centrípeta. Deste xeito, podemos dividir a perspectiva da españolidade en catro grupos políticos:

> Dereita españolista (PP, VOX e Cs), que reivindican tacitamente unha concepción castelanista de España, pero tamén inclúen elementos comúns a todos os españois: idioma castelán como vehicular, himno e bandeira, Madrid como eixe radiocéntrico de España, Real Madrid como símbolo deportivo, tauromaquia como festa nacional, relixión católica (salvo no caso de Cs) como eixe identitario, unha historia común dende a unión dinástica castelán-aragonesa de 1479 máis a consideración do monarca como símbolo da unidade do país.

> Esquerda española (PSOE. Podemos, IU, Más País, Equo): posúen unha idea moito máis civil da españolidade. Asóciana a un sentimento de pertenza como país máis, ao pacto de 1978 (no caso do PSOE) e á necesidade dun sólido Estado social nesta articulación.

> Rexionalistas e federalistas centrífugos (CC, Chunta Aragonesista, PAR, PSC, a extinta UDC, PPdeG fraguista, UPN, Compromis): parten da idea dun Estado integral plural, é dicir, unha España con elementos comúns, pero moi diversa. A exaltación dos elementos de españolidade comúns varía segundo a formación política.

> Nacionalismo periférico (BNG, EHB, PNV, ERC, CUP, PDeCAT): Ven a España como un Estado e non como unha nación, é dicir, un entramado institucional pouco menos que artificial e castelanizador que se impón sobre as identidades nacionais das autonomías non castelás.

En conclusión, salvo parcialmente o terceiro, ningún dos catro grupos fai unha exaltación integralista da idea de España, é dicir, sentirmos orgullosos dos nosos elementos comúns á vez da rica heteroxeneidade dos territorios que a compoñen. Isto tan só  a fai o carlismo (Partido Carlista e Comunión Tradicionalista), pero este movemento ten un peso moi marxinal na sociedade actualmente. E por que digo que España é unha nación de nacións, é dicir, un país con elementos comúns á vez que moi diverso?  España é común porque temos unha relixión maioritaria (católica) culturalmente moi influínte, porque compartimos unha raza caucásico-mediterránea (dentro do necesario e obrigatorio respeto ás demais etnias e confesións), porque levamos xuntos 2.200 anos de historia dende as primeiras Hispania Citerior e Ulterior (1.400, coa actual Portugal), porque todos estamos no rincón suroeste da Península Ibérica porque, salvo parcialmente os vascos, temos unha base lingüístico-cultural romana; e porque a nosa cultura política é a propia da Europa latina. Neste sentido, desde o punto de vista xeográfico-histórico, entendo que Portugal é tamén parte de España. Outra cousa é o que lexitimamente sintan e queiran os seus habitantes. Pero é innegable a súa base orixinal hispánica máis o resto de elementos descritos e mailo feito de compartir máis do 60% da historia en común desde o nacemento das entidades políticas no albor da Idade Antiga, a partir da conquista romana de Iberia (218 AC).

Respecto á lingua castelá,  se ben é imprescindible como elemento funcional de unión, a diferencia dos aspectos anteriores non é identitariamente común, senón que naceu en Castela, expandíndose  despois no resto da actual España e en ultramar.

mapa españa federal2

Territorios históricos de España.

España é diversa polo seguinte: porque temas catro zonas climáticas (oceánica, mediterránea, esteparia e montañosa), pola súa diversa orografía (mesetaria, montañosa e volcánica) e edafoloxía (silícea, kárstica e arcillosa), hidrográfica (ríos de notable caudal, onde este é escaso e dependentes da neve), pola existencia de oito linguas no conxunto hispánico oriundas de Iberia (castelán, portugués, catalán, galego, euskera, a versión aranesa do occitano, astur-leonés e aragonés) e pola variedade de tradicións culturais locais. A isto hai que sumar o forte peso institucional na historia dos distintos territorios españois, algúns dos cales foron reinos independentes hispanocatólicos no pasado: Castilla (1035-1479), Aragón (1035-1479), Galicia (diferentes períodos da Idade Media), Portugal (desde 1143 ata hoxe, salvo no periodo 1580-1640), Asturies (718-924), Llión (durante dous periodos medievais), Nafarroa (824-1512).

Non debemos esquecernos, neste sentido, da musulmán suní Al-Andalus (711-1492) ou da semiindependencia que mantiveron os pobos pagáns astures (411-585, cántabros (411-574) e vascóns (411-581) na Alta Idade Media en paralelo ao reino cristián hispanovisigodo (católico, desde 589; e antes, arriano).

En resumo, como politólogo, profesor de Xeografía e Historia e cidadán español, creo que son convenientes as seguintes medidas identitarias e institucionais para España:

> Reformar a Constitución nun sentido federal, iberista e plurinacional, establecendo teitos competenciais para as distintas nacións que compoñen a Nación española.

> Referendo sobre a forma de Estado. Segundo o resultado que saia, o Rei ou hipotético Presidente da República serían tamén símbolos de unión de España.

> Por outra banda, resulta imprescindible, aplicando o artigo 3.3 da CE, a consideración de oficialidade das citadas linguas propias de cada autonomía (no caso do portugués, para Olivença, na actual Extremadura), especialmente para protexer o astur-leonés e o aragonés, ambas non oficiais e en serio perigo de morte, segundo a UNESCO.

> Do mesmo xeito, é fundamental unha reforma da norma suprema para que a carta Magna recoñeza e regule e dereito de autodeterminación das hoxe comunidades autónomas, ou ben abrir a porta a unha posible solución mixta ante procesos independentistas coma o catalán: que haxa unha maioría cualificada no propio territorio e logo que sexa refrendada polo conxunto do Estado.

> Asemade, é preciso propoñer unha reorganización das autonomías (ou hipotéticos Estados federados) baixo criterios identitarios (lingua propia, cultura historia e xeografía), sempre que así aposten por iso os seus cidadáns: Galicia, Asturies, Cantabria, Euskadi, Nafarroa, Aragón, Catalunya, Val d’Arán, València, Illes Balears, Murcia, Andalucía, Ceuta, Melilla, Castilla, Extremadura e Llión. E abrindo sempre xuridicamente a porta a unha utópica entrada de Portugal e Andorra no conxunto hispánico.

Honestamente, e dentro das imperfeccións e desaprobacións que tería este modelo integralista, este sería o máis idóneo, pois é o único que inclúe unha idea de españolidade orgullosa e incluínte tanto a nivel centrípeto como centrífugo. @mundiario